Kısaca: T24'ün internet sitesi 30 Eylül'den bu yana Türkiye'den açılmıyor; ifade özgürlüğü alanındaki engellemeleri belgeleyen İfade Özgürlüğü Derneği'nin (İFÖD) X hesabı da 5 Ekim gecesi Türkiye'den görünmez hale geldi.

Engellemeye dayanak olan madde aynı, sorular da aynı: Kim, hangi gerekçeyle, ne kadar geniş bir yasak koyabilir ve buna nasıl itiraz edilir?

İlgili haberlerimiz: T24 hâlâ erişime kapalı: itiraz yanıt bekliyor, İFÖD'ün X hesabı da engellendi; İFÖD: Eylül'de en az 1.270 X hesabı engellendi, EngelliWeb'in hesabı da listede.

Konuyu anlattığımız videoyu izleyin:

Ne oldu?

T24'ün aktardığına göre İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığı'nın erişim engeli talebi 25 Eylül'de İstanbul 1. Sulh Ceza Hâkimliği'nce reddedildi. Savcılığın itirazı üzerine talep kabul edildi ve 29 Eylül tarihli kararla 118 içeriğin yanı sıra sitenin tamamına ve T24'ün X hesabına erişim engellendi. Kararda içeriklerin "Türk aile yapısını zayıflatmaya yönelik" olduğu ileri sürülüyor; hukuki dayanak ise 5651 sayılı Kanun'un 8/A maddesi ve "suç işlenmesinin önlenmesi ve kamu düzeninin korunması" gerekçesi.

T24, 1 Ekim'de karara itiraz etti. İtiraz dilekçesine göre 118 içeriğin yalnızca 21'i son bir yıla ait; bir kısmı 5, 10, hatta 15 yıllık. Yazıların 57 yazarından 22'si yıllar önce gazeteden ayrılmış. T24, söz konusu içerikleri kararı öğrendikten sonraki saatler içinde kaldırdığını da açıkladı. 6 Ekim'de hâkimliğe ek bir başvuru yaparak itirazın ivedilikle incelenmesini istedi. Bu yazı hazırlanırken itiraz henüz sonuçlanmamıştı.

İFÖD cephesinde tablo daha karanlık. Derneğin kurucularından Yaman Akdeniz'in @cyberrights hesabı 24 Eylül'de, derneğin EngelliWeb projesinin hesabı 1 Ekim'de, derneğin kendi hesabı @ifadeorgtr ise 5 Ekim gecesi Türkiye'den görünmez hale geldi. İFÖD'e göre aynı gece en az 88 hesap daha engellendi; gerekçe "millî güvenlik ve kamu düzeninin korunması". Dernek, Yaman Akdeniz'in hesabına ilişkin karara, karar metnini göremeden Bakırköy 7. Sulh Ceza Hâkimliği'nde itiraz ettiğini açıkladı; bunun itiraz edebildiği tek dosya olduğunu da vurguladı.

Arka plandaki rakam da çarpıcı. İFÖD'ün 2 Ekim'de yayımladığı açıklamaya göre yalnızca Eylül ayında en az 1.270 X hesabı, 5651 sayılı Kanun'un 8 ve 8/A maddeleri kapsamında erişime engellendi. Karşılaştırma için: Dernek, 2025 yılının tamamında 8/A kapsamında engellenen hesap sayısını 995 olarak kaydetmişti. Daha önemlisi, Eylül'deki 1.270 hesabın yalnızca 115'i için dayanak karar tespit edilebildi.

Hukuki çerçeve: Anayasa, AİHS ve 8/A

Anayasa. Anayasa'nın 26. maddesi herkese düşünce ve kanaatlerini açıklama ve yayma hakkı tanıyor; 28. maddesi "Basın hürdür, sansür edilemez" diyor. Bu haklar sınırlanabilir, ama 13. madde uyarınca ancak kanunla ve ölçülülük ilkesine uygun biçimde. 40. madde ise hakları ihlal edilen herkese yetkili makama etkili başvuru imkânı tanıyor.

AİHS 10. madde. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 10. maddesi ifade özgürlüğünü, haber ve görüş alma ile verme özgürlüğünü de kapsayacak biçimde güvenceye alıyor. Bir müdahalenin meşru sayılması için kanunla öngörülmüş olması, meşru bir amaç taşıması ve demokratik bir toplumda gerekli, yani orantılı olması gerekiyor.

5651 sayılı Kanun m. 8/A. Madde; yaşam hakkı, can ve mal güvenliği, millî güvenlik, kamu düzeni, suç işlenmesinin önlenmesi ve genel sağlığın korunması amaçlarından biri söz konusu olduğunda internet içeriklerine erişimin engellenmesine imkân tanıyor. Kararı kural olarak hâkim veriyor. Gecikmesinde sakınca bulunan hallerde idari makam da karar verebiliyor; bu karar 24 saat içinde hâkimin onayına sunuluyor, hâkim 48 saat içinde karar vermezse engel kendiliğinden kalkıyor.

Kritik ayrıntı maddenin üçüncü fıkrasında: Erişim engeli kural olarak içerik (URL) bazında veriliyor. Sitenin tamamına erişimin engellenmesi ancak teknik olarak içerik bazında engelleme yapılamıyorsa ya da bu yolla ihlal önlenemiyorsa mümkün. Yani kanun, bütün bir siteyi kapatmayı istisna olarak tasarlıyor.

İtiraz yolu. Sulh ceza hâkimliği kararlarına Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 268. maddesine göre itiraz ediliyor ve itirazı, aynı yargı çevresindeki sıradaki sulh ceza hâkimliği inceliyor. Bu "yatay itiraz" düzeni, hukukçular ve hak örgütleri tarafından etkili bir denetim sağlamadığı gerekçesiyle uzun süredir eleştiriliyor. İtirazdan sonuç alınamazsa Anayasa Mahkemesi'ne (AYM) bireysel başvuru, oradan da Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne (AİHM) başvuru yolu var.

AİHM ne demişti?

  • Ahmet Yıldırım - Türkiye (2012): Başka bir siteyle ilgili bir yargılama nedeniyle Google Sites hizmetinin tamamına erişim engellendi; başvurucunun kendi akademik sitesi de bu yüzden kapandı. AİHM, bu kadar geniş bir engelin kanuni çerçevesinin keyfîliğe karşı güvence sağlamadığına ve yargısal denetimin yetersiz kaldığına karar verdi: 10. madde ihlal edildi.
  • Cengiz ve Diğerleri - Türkiye (2015): YouTube'a erişimin tamamen engellenmesine ilişkin davada AİHM, platformu aktif olarak kullanan akademisyenlerin de mağdur sayılabileceğini kabul etti. Toptan engelleme için yeterli kanuni dayanak bulunmadığına hükmederek ihlal kararı verdi.
  • Vladimir Kharitonov - Rusya (2020): Başka bir siteyi hedefleyen IP adresi engellemesi, aynı sunucuyu paylaşan masum bir siteyi de kapattı. AİHM, yan etkileri öngören ve önleyen güvencelerin yokluğunu ihlal saydı.
  • Engels - Rusya (2020): VPN ve Tor gibi engelleri aşma araçları hakkında bilgi veren bir sayfanın engellenmesini keyfî buldu. Mahkeme bu teknolojilerin içerikten bağımsız olduğunu, kendiliğinden yasa dışı amaç taşımadığını vurguladı.

Ortak ders şu: Engelleme ne kadar genişse, gerekçesi ve güvenceleri de o kadar sağlam olmalı.

AYM ne demişti?

  • Yaman Akdeniz ve Diğerleri (2014): AYM, Twitter'a erişimin tamamen engellenmesinin ifade özgürlüğünü ihlal ettiğine karar verdi.
  • Wikimedia Foundation ve Diğerleri (2019): Vikipedi'nin tamamına erişimin engellenmesinin Anayasa'nın 26. maddesini ihlal ettiğine hükmetti. Site, 15 Ocak 2020'de yeniden erişime açıldı.
  • Keskin Kalem Yayıncılık ve Diğerleri (2021, pilot karar): Bu kez 5651'in kişilik haklarına dair 9. maddesi masadaydı. AYM sorunun yapısal olduğunu tespit etti; ifade ve basın özgürlüğü ile etkili başvuru hakkının ihlal edildiğine karar verdi. Mahkeme 2023'te 9. maddeyi iptal etti; iptal 10 Ekim 2024'te yürürlüğe girdi.
  • Artı Media GmbH (2023): Doğrudan 8/A ile ilgili. AYM, 26 ve 28. maddelerin ihlal edildiğine; ihlalin doğrudan 8/A'nın keyfîliğe karşı yeterli güvence içermeyen yapısından kaynaklandığına hükmetti.

Kısacası, 8/A'nın güvence eksikliği yeni bir tartışma değil. AYM bunu üç yıl önce kendisi tespit etmişti. İFÖD'e göre aradan geçen sürede maddede bir değişiklik yapılmadı. Dernek, kararların gerekçeleriyle birlikte açıklanmasını istiyor; itirazını inceleyen hâkimlikten de 8/A'yı Anayasa'nın 152. maddesi uyarınca Anayasa Mahkemesi'ne götürmesini talep etti.

Asıl sorunlar: Orantılılık, şeffaflık, caydırıcılık

Hesap mı, gönderi mi? 8/A'nın mantığı URL bazlı engelleme. Ama bir X hesabını bütünüyle engellemek, o hesabın yıllar içinde paylaştığı her şeyi, sorun olduğu iddia edilmeyen binlerce gönderiyi de kapatmak demek. Bir haber sitesini kapatmak ise bütün arşivi, ilgisiz haberleri ve okurun bilgiye erişimini birlikte götürüyor. AİHM'nin "yan etki" (collateral) kaygısı tam olarak bu.

Bildirim ve itiraz. İFÖD'ün tespitine göre Eylül'deki engellemelerin büyük çoğunluğunda dayanak karar bilinmiyor. Dernek bunu şöyle özetliyor: "Künyesi bilinmeyen bir karara karşı hangi hâkimliğe ve hangi dosya numarasıyla itiraz edileceği de bilinemez." Görülmeyen karara itiraz etmek fiilen imkânsız; bu da Anayasa'nın 40. maddesindeki etkili başvuru hakkını kâğıt üzerinde bırakıyor.

Caydırıcı etki. Engelleri belgeleyen bir derneğin hesabının engellenmesi tek başına bir mesaj. Gazeteciler, akademisyenler ve hak savunucuları neyin, neden engellendiğini bilmediğinde öz sansür kaçınılmaz hale geliyor. Kaybeden, daha az bilgiyle kalan okur oluyor.

Okurlar ve gazeteciler yasal olarak ne yapabilir?

Okurlar için:

  • Takip ettiğiniz kurumların resmî sitelerini yer imlerine ekleyin; tek bir platforma bağımlı kalmayın.
  • E-posta bültenlerine abone olun, RSS akışlarını kullanın.
  • Engellenen bir hesap ya da site hakkında dolaşan iddiaları paylaşmadan önce kaynağını kontrol edin.

Gazeteciler ve kurumlar için:

  • Engel kararını, tebliğ tarihini ve kanalını kayıt altına alın; karar size ulaşmadıysa bunu da belgeleyin.
  • Avukat desteğiyle süresinde itiraz edin. İtirazdan sonuç alınamazsa, yolun tükendiği tarihten itibaren 30 gün içinde AYM'ye bireysel başvuru yapılabileceğini unutmayın.
  • Okurlarınıza alternatif ve meşru erişim kanallarını (bülten, RSS, resmî site) önceden duyurun.

VPN kullanımının yaygınlaştığı biliniyor; ancak bu bir hukuki çözüm değil. Asıl çözüm, kararların görünür, gerekçeli ve denetlenebilir olması.

CyberNews değerlendirmesi

Bu bölüm haber değil, CyberNews Türkiye'nin görüşüdür.

Hız farkı. Bir haber sitesi tek bir kararla bir günde kapanabiliyor. İtiraz ise günlerdir sonuç bekliyor. Kanun idareye "acil" yetki veriyorsa, yargısal denetimin de aynı aciliyetle işlemesi gerekir. Bize göre T24'ün itirazı da bu hızla incelenmeliydi.

Orantılılık. Kanunun kendisi önce içerik bazlı engeli öngörüyor. T24'ün açıklamasına göre söz konusu yazılar zaten kaldırılmışken, bütün bir arşivin kapalı kalmasını savunmak zor.

Şeffaflık. İFÖD'ün verilerine göre 1.270 hesabın yalnızca 115'inin dayanağı biliniyor. Görülmeyen karara itiraz edilemez; itiraz edilemeyen kararın denetimi de kâğıt üzerinde kalır.

Caydırıcı etki. Engelleri belgeleyenlerin de engellenmesi, gazetecilerden akademisyenlere kadar geniş bir kesime aynı mesajı veriyor. Sonuçta okur daha az bilgiyle kalıyor.

Hakkını da verelim. Gerçekten acil ve açık bir tehlike varsa hızlı müdahale meşru olabilir. Ama bunun yolu belli: yazılı ve görülebilir gerekçe, ilgilisine bildirim, dar kapsam ve hızlı yargı denetimi. AYM'nin Artı Media kararı bu güvencelerin eksik olduğunu 2023'te tespit etmişti. Bu eksikliğin giderilmesi, hem basın özgürlüğü hem de kararların meşruiyeti için şart.

Kaynaklar