Müfredatın tuzağı

Eğitim bakanlıkları ve edtech şirketleri yapay zekâyı “21. yüzyıl becerisi” diye paketler. Paketin içinde çoğu zaman tek bir bulut sağlayıcısının hesabı, öğrenci verisinin platforma akması ve öğretmen emeğinin otomasyonla değersizleştirilmesi vardır. Prompt ezberletmek, eleştirel özerklik değildir.

Eleştirel YZ okuryazarlığı ne öğretir?

Öğrenciye ve öğretmene somut sorular:

  • Veri nereden? Model hangi metin/görüntü yığınlarıyla beslendi; rıza var mıydı; telif ve emek gası nasıl görünür?
  • Yanlılık: Çıktılar hangi dil, sınıf, cinsiyet, coğrafya varsayımlarını yeniden üretir? “Nötr” iddiası teknik olarak da siyaseten de boştur.
  • Halüsinasyon: Akıcı metin ≠ doğru metin. Kaynaksız iddia, uydurma alıntı, sahte makale DOI’si — teyit alışkanlığı şarttır.
  • Gizlilik: Ödev, sağlık, aile bilgisi, henüz yayınlanmamış proje metni sohbet kutusuna yapıştırılmamalıdır. Okul hesabı bile üçüncü taraf sunucusuna gider.
  • Deepfake ve ses klonı: Rızasız içerik, akran zorbalığı ve itibar gası riski; sınıf içinde etik çerçeve.
  • Sınav gözetimi: Gözetimli uzaktan sınav yazılımları kamera, mikrofon ve süreç listesi ister; “akademik dürüstlük” gerekçesi mahremiyeti silmez.

Okul politikası için savunma çerçevesi

  • Öğrenci verisini asgariye indiren araçlar; mümkünse yerelde çalışan veya kurum sunucusunda barınan sistemler
  • Ticari sohbet botlarına “sınıf asistanı” diye toptan rıza dayatmama
  • Öğretmen emeğini ölçen otomatik puanlama ve performans panolarına sendikal itiraz alanı
  • Açık eğitim içerikleri ve özgür lisanslar — şirket lisans duvarına hapsolmama
  • Velilere şeffaf bilgilendirme: hangi veri, ne kadar süre, kimle paylaşılıyor

Dijital haklar eğitimi olmadan YZ dersi, ucuz uyumlu işgücü yetiştirme programına döner. Okul, gözetim laboratuvarı değil; aracın kimin çıkarına çalıştığını sormayı öğreten alan olmalıdır.

Veri asgariye ve hak kullanımı

Her yeni hesapta sorun: Bu veri gerçekten gerekli mi? Zorunlu olmayan alanları boş bırakın. Pazarlama ve “iş ortakları” izinlerini kapatın. Üç ayda bir bağlı uygulamaları ve aktif oturumları temizleyin.

KVKK kapsamında erişim, düzeltme, silme ve itiraz haklarını yazılı kullanın. Başvuruyu kayıtlı kanalda tutun; süreleri izleyin. İşten ayrılırken veya hizmeti bırakırken silme talebini unutmayın. Kolektif / örgütlü başvurular bireysel formlardan daha baskı üretebilir. Uyumluluk afişi hakların yerine geçmez.

Sınıf içi savunma pratikleri

  • Ödev metnini genel bulut botuna yapıştırmadan önce kişisel veriyi çıkar
  • Model çıktısını kaynak kabul etme; birincil kaynağa git
  • Sınav gözetim yazılımlarının kamera/mikrofon taleplerini veli-öğretmen-sendika gündemine al
  • Tek bir ticari hesaba zorunlu sınıf kaydını reddetme / alternatif isteme
  • Öğretmen emeğini ölçen otomatik panoları şeffaflık ve itiraz ile sınırla

YZ okuryazarlığı prompt yarışması değil; veri, yanlılık, telif, mahremiyet ve iktidar sorularıdır.